Eeuwenlang kende vrijwel elke Brabants dorp minimaal één brouwerij om de bewoners van bier te voorzien. Met de opkomst van de grote pilsmakers in de negentiende eeuw, verdwenen de aloude dorpsbrouwerijen bijna geruisloos uit het straatbeeld … én uit onze herinnering. Wat is er nog over van dit cultureel erfgoed? En welke kennis is hiervan nog aanwezig? In deze serie dompelen wij ons onder in dé volksdrank van weleer en zijn brouwers.

Door: Theo van Etten

Vanaf het eind van de middeleeuwen zijn in Dongen en ’s Gravenmoer, net als in de meeste dorpen in Brabant, meerdere bierbrouwerijen aanwezig. Vaak zijn ze gekoppeld aan een herberg, waarbij de herbergier tevens de brouwer is. Ongetwijfeld gold dat ook voor de wijken Vaart en Straat.

Brouwster voor wijnigen

In de achttiende eeuw telt Dongen maar liefst vijf brouwerijen. Ze hebben ronkende namen als ‘De Lelie’ en ‘De Drie Entvogels’. We vinden ze bijvoorbeeld in de inmiddels verdwenen Kerksteeg en in de straat die destijds De Ham heette. Sommige brouwers produceren wel 1500 tot 2000 liter bier per keer.

De Dongense brouwerijen hebben moeite om het hoofd boven water te houden en dat heeft meerdere redenen. Eén ervan kunnen de brouwers echter zichzelf aanrekenen: de kwaliteit van het bier wordt in 1768 als ‘slegt, schraal en onsmaekelijk’ gekwalificeerd. Een van de slachtoffers van die situatie is Adriaan Govaarts. Hij ziet zijn klandizie in rook opgaan als de ’s Gravenmoerse brouwer Thomas Moolenschot zijn bier – met succes – in Dongen slijt. Ondanks bemiddeling door het Dongense dorpsbestuur komt zijn brouwerij nooit meer tot bloei. In 1776 staat zijn dochter Elisabeth te boek als ‘brouwster voor wijnigen’.

Dubbel Gerstebier was een veel gedronken bier van circa 3,5% alcohol. (Bron: Museumbrouwerij De Roos)

De Kroon

Dongenaren kennen ongetwijfeld de Coca-Colafabriek aan de Eindsestraat. De familie Van Tuijn begon hier in de jaren twintig met de productie van de beroemde Exota-frisdranken, nadat bierbrouwerij ‘De Kroon’ van vader Hubertus aan het eind van zijn Latijn raakte. In 1897 had hij deze opgericht aan ‘den Hoogen Ham’. Gedurende zo’n dertig jaar zou hij zijn bier afzetten in de wijde omgeving.

Biertransport voor brouwerij ‘De Kroon’ in de jaren twintig (Bron: Museumbrouwerij De Roos)

Maagden en Haesjes

Ook ’s Gravenmoer telde in het verleden de nodige brouwerijen. Op de hoek van de Molendijk en de Wielstraat treffen we in 1662 – maar waarschijnlijk al veel eerder – ‘De Maagd van Dordt’ aan. De oudst bekende brouwer van deze herberg met eigen brouwerij is Adriaen Adriaensen van Waelwijck de Jonge. In 1806 is Jan Schaap de laatste brouwer.

Aan de Vaartweg 6 vestigt Wouter Jansen Vermeulen in 1710 een brouwerij en even verderop, op de hoek met de huidige Julianalaan, start Frans Cornelissen Swart in 1648 een brouwerij in de herberg van Adriaan Jan Lam¬brechts. In 1698 heet dit etablissement ‘Het Haasje’ of ‘Het Haesje’. In 1769 stoppen de brouwactiviteiten, nadat het pand publiekelijk wordt verkocht. De laatste eigenaar, Willem Coppelaer, hield er namelijk een nogal losbandige le¬vensstijl op na, wat tot een faillissement had geleid.

Vaartweg 2 in ’s Gravenmoer. Ooit was hier brouwerij ‘Het Haesje’ gevestigd. (Foto: Theo van Etten, 2025)

Brouwersdijk

Het fietspad dat langs het pand aan de Hoofdstraat 72 loopt, heet niet voor niets Brouwersdijk. In 1668 start Mighiel Adriaenssen Fijnenbuijck in dit pand een brouwerij. Even verderop, op nummer 91, bouwt hij een huis met pakhuis en een mouterij. Tegenwoordig is dit Eetcafé Trefpunt. Via huwelijken en vererving komt het pand in handen in van Jan Anthonij Blom. Waarschijnlijk is de brouwerij kort na 1832 stilgelegd.

De Brouwersdijk is tegenwoordig een fietspad. Rechts de voormalige brouwerij van de familie Fijnenbuijck aan de Hoofdstraat 72. (Foto: Theo van Etten, 2025)

Al deze Dongense en ‘s Gravenmoerse brouwerijen zijn al lang verdwenen, maar dat geldt niet voor de brouwnijverheid in Dongen. In de slipstream van de landelijke ontwikkelingen kent de gemeente sinds 2014 weer nieuwe brouwers en huurbrouwers, waaronder ‘BendeBier’ en ‘Opener Bier’.

Wil je meer weten én ervaren over de geschiedenis van het Brabantse brouwverleden? Breng dan eens een bezoek aan Museumbrouwerij De Roos in Hilvarenbeek (website: www.bierbrouwerijderoos.nl). Ook het boek ‘Bier van eigen bodem’ over de Tilburgse brouwgeschiedenis, is een aanrader om meer te weten te komen over de geschiedenis van de brouwnijverheid: https://bedrijfsboektilburg.nl/winkel/.

Reageren: tee.joo@live.nl